Przeszczepienie wątroby – metoda ratująca życie

Eliza Bąk
Prof. dr hab. med. Krzysztof Mucha
Katedra i Klinika Transplantologii, Immunologii, Nefrologii i Chorób Wewnętrznych

Wątroba, będąca największym narządem miąższowym w organizmie człowieka, pełni w nim szereg kluczowych i niezbędnych do przeżycia funkcji. Jest ich wiele, a najbardziej kojarzoną z wątrobą funkcją jest ogół przemian metabolicznych prowadzący do usuwania substancji toksycznych z krwi. Do innych ważnych zadań wątroby należy między innymi magazynowanie substancji odżywczych oraz produkcja różnorodnych białek związanych z metabolizmem, których przykładem są albuminy. Białka te są ważnymi składnikami osocza krwi, które zapobiegają przedostaniu się płynu z naczyń krwionośnych do okolicznych tkanek, a także przenoszą wolne kwasy tłuszczowe, bilirubinę, hormony, witaminy czy niektóre leki. Wątroba produkuje także białka odpowiedzialne za prawidłowe krzepnięcie krwi oraz żółć, której składniki aktywnie uczestniczą w rozkładaniu pokarmu w jelicie, co umożliwia wchłanianie substancji odżywczych w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego.

W związku z powyższym, znaczenie prawidłowego funkcjonowania wątroby dla dobrostanu oraz przeżycia organizmu jest szczególnie istotne. Zdarza się, że choroby wątroby przez długi czas pozostają niezauważone, ponieważ objawy które powodują, są początkowo niespecyficzne – chory może odczuwać zmęczenie, osłabienie, utratę apetytu. W miarę postępu choroby dochodzi do zaburzeń funkcji wątroby, a w organizmie gromadzą się toksyczne substancje, rozwijają się zaburzenia krzepnięcia krwi, pojawiają się objawy takie jak żółtaczka, obrzęki oraz zaburzenia świadomości. Bez odpowiedniego leczenia rozwija się niewydolność wątroby i w krótkim czasie w organizmie dochodzi do nieodwracalnych zmian, które nieuchronnie prowadzą do zgonu. Niestety, nie opracowano do tej pory metody, która w sztuczny sposób przez dłuższy czas umożliwiłaby skuteczne zastąpienie wątroby tak, jak ma to miejsce w przypadku przewlekłej niewydolności nerek, kiedy pacjent oczekujący na przeszczepienie poddawany jest zabiegom dializ. Dlatego pacjenci z ciężką postacią ostrej niewydolności wątroby, np. w wyniku zatrucia, wymagają zazwyczaj jej przeszczepienia w trybie pilnym.

Przeszczepienie wątroby wykonuje się również wtedy, gdy pacjent choruje na przewlekłą chorobę wątroby i inne zastosowane metody leczenia nie wystarczają. Najczęściej dotyczy to osób z przewlekłą chorobą miąższu wątroby i jej zaawansowaną marskością, czyli zwłóknieniem, np. w przebiegu wirusowego zapalenia wątroby typu B i C, stłuszczeniowej lub alkoholowej choroby wątroby, a także w przebiegu niektórych nowotworów. Ważną, choć rzadziej występującą grupą wskazań do przeszczepienia stanowią również choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy błędnie rozpoznaje własne komórki jako obce i atakując je, doprowadza do zapalenia. Zalicza się do nich autoimmunologiczne zapalenie wątroby oraz przewlekłe, autoimmunologiczne choroby prowadzące do uszkodzenia dróg żółciowych.

Jak wspomniano wyżej, transplantacja nie jest pierwszym krokiem terapii. Zanim do tego dojdzie, lekarze próbują zatrzymać postęp choroby za pomocą leków, odpowiednich modyfikacji diety i stylu życia pacjenta lub leczenia przyczynowego, jeśli jest ono możliwe. Jeżeli jednak miąższ wątroby ulegnie nieodwracalnemu uszkodzeniu, którego nie da się zregenerować, przeszczepienie wątroby może okazać się jedyną, a zarazem ostatnią szansą na uratowanie życia pacjenta.

Transplantacja wątroby to jeden z najbardziej skomplikowanych zabiegów operacyjnych we współczesnej medycynie. U pacjenta z chorobą wątroby, czyli biorcy, usuwa się jego własną wątrobę i na jej miejsce przeszczepia zdrowy narząd pochodzący od dawcy. W większości przypadków przeszczep pochodzi od osoby zmarłej, ale w niektórych przypadkach możliwe jest przeszczepienie fragmentu wątroby pobranego od dawcy żywego. Jest to możliwe, ponieważ wątroba jest wyjątkowym narządem, który ma zdolności regeneracyjne – zarówno u biorcy, jak i u dawcy po pewnym czasie od operacji narząd ten osiąga wystarczającą wielkość, aby sprawnie pełnić swoje funkcje. Jest to wyjątkowa cecha, która odróżnia przeszczepienie wątroby od przeszczepień innych narządów. Choć operacja jest kluczowym etapem leczenia, o sukcesie przeszczepienia decyduje także odpowiednia kwalifikacja pacjenta, dobór przeszczepianego narządu oraz okres pooperacyjny. Czynność nowej wątroby jest ściśle monitorowana, a pacjent rozpoczyna przyjmowanie leków immunosupresyjnych, które będzie przyjmował już przez całe życie. Jest to leczenie, które osłabia układ odpornościowy, ale zapobiega odrzuceniu narządu.

Mimo tych trudności przeszczepienie wątroby daje wielu chorym szansę nie tylko na przeżycie, ale także na poprawę jakości życia i powrót do normalnego funkcjonowania oraz prowadzenia życia rodzinnego i zawodowego. Objawy, które wcześniej towarzyszyły chorobie ustępują, a pacjenci mają więcej sił i lepsze samopoczucie. Z tych powodów przeszczepienie wątroby jest uznawane za jedno z większych osiągnięć medycyny, gdyż przyczynia się nie tylko do przedłużenia życia, ale także pozwala odzyskać jego jakość.